Akşehir'de başlayan 67. Uluslararası Nasreddin Hoca Şenlikleri vesilesiyle… Başka tarihi şahsiyetler gibi, istismara uğramaktan nasibini alan Nasreddin Hoca, mizah ustası değil; bir medeniyet bilgesidir. Zira o, Türk ve İslam dünyası için hem muallim, hem mübelliğ, hem de mürebbidir. Nasreddin Hoca'nın en büyük talihsizliği, asırlardır sadece güldüren biri sanılmasıdır. Oysa o, güldürmekten çok düşündüren; mizah yapan değil, medeniyet dili kuran büyük bir bilgedir. Bizim aldığımız terbiyede yazarlık büyük dikkat ister. Yazılarınızda yer alan hayalleriniz, tasavvurlarınız, tahminleriniz ve zanlarınız yanlış anlaşılmaya yol açabilir. Konuyu kuyumcu titizliğiyle işlemeniz bile bazen yeterli olmaz; daha büyük bir hassasiyet gerekir. Mezhep imamları ve manevî önderler, kendi söylediklerini bile "yanlış olma ihtimali bulunan doğrular" olarak değerlendirmişlerdir. Bu sebeple toplum içine ayrılık tohumları ekecek sözlerden daima kaçınmışlardır. Herhangi bir kişiden değil, Türk tarihinin latife ve nükte dehası Merhum Nasreddin Hoca'dan bahsediyoruz. Dikkat ettiniz mi? Latife dedim. Nükte dedim. Onu şaka, saraka, komedi kavramlarıyla bir araya getirip anlamaya ve anlatmaya çalışmak, abesle iştigaldir. Bütün insani ilişkilerde nezaket ve zarafet taşıyan; incelikle söylenip kırmayan, düşündüren ve tebessüm ettiren latifeyi, zekânın dile yansıyan ince biçimi olan nükteyle buluşturmak, Hoca'nın hayat tarzıydı. Zaten Hoca'nın dilindeki asıl incelik burada gizlidir: Her nükte latife olabilir; fakat her latife nükte değildir. Çünkü nükte, mutlaka derinlik, ince anlam ve zekâ parıltısı taşır. İşte Nasreddin Hoca'nın gerçek karakterini en iyi anlatan anahtar iki kavram... O, hem latifeyi hem de nükteyi büyük bir ustalıkla kullanırken bu yönüyle kadim medeniyetimizin kilometre taşlarından biri olmuştur. Nasreddin Hoca'nın hayatı ve tarihî şahsiyeti üzerine çok sayıda kaynak inceledim. Adına düzenlenen şenliklere, sempozyumlara, açık oturumlara ve konferanslara katıldım. Fıkralarını, daha doğrusu güldüşünlerini, ehil anlatıcılardan büyük bir zevkle dinledim. Bazen tebessüm ettim, bazen dakikalarca güldüm. Kendim de yeri geldikçe onun fıkralarını anlatarak hayatımıza gülmenin sıcaklığını katmaya çalıştım. Biliyorsunuz, fizyolojik olarak gülmek, surat asmaktan çok daha kolaydır. Buna rağmen insanlar nedense iletişimde hep zoru seçmişlerdir. Ciddiyeti, asabiyetin iticiliği ve inciticiliği ile karıştırmak… Oysa tebessüm etmek, güler yüzlü olmak insanın temel ihtiyaçlarındandır. İnsanın ruhuna neşe, huzur ve mutluluk katar. Gülmeyi hafiflik, nükteyi boş söz sayan; çatık kaşı ve asık suratı ciddiyet zannedenlere Allah Resulü'nün hayatına bakmayı tavsiye ederim. O da zaman zaman latife yapar, insanları tebessüm ettirir; güldürürken düşündürürdü. Nasreddin Hoca'nın hayatı hakkında iki temel görüş vardır. Birincisine göre Hoca, halk muhayyilesinin ürettiği efsanevi bir kahramandır. İkincisine göre ise doğduğu, yaşadığı ve vefat ettiği yeri bilinen; büyük nükte zekâ ve kabiliyetine sahip gerçek bir âlimdir. Bunların yanında Hoca'nın karakteri ve şahsiyeti hakkında birbirine tamamen zıt değerlendirmeler de yapılmaktadır. İşin içinden çıkmak sanıldığı kadar kolay değildir. Kanaatimce Hoca, asla soyut folklorik bir şahsiyet değildir. Akşehir'deki türbesi bunun en önemli tarihî belgelerinden biridir. Evet türbeler, camiler, medreseler ve mezar taşları memleketin tarihine vurulmuş mühürlerdir. Türbe anlayışı Türklerde çok farklı bir anlam taşır. Türbeler, özellikle topluma yön veren şahsiyetler için oluşturulmuş yapılardır. Geçmişte adı unutulmuş birkaç istisna dışında, dinî, ilmî ve tarihî şahsiyetlere ait bir türbe varsa, o kişi gerçekten yaşamıştır. Halkın inanç ve değerlerine savaş açmış; kaba, küfürbaz, ahlaksız ve bencil insanların adına türbe yapılmaz, onlar için nesiller boyu Fatiha okunmaz. İşte Merhum Hoca'nın Akşehir'deki türbesi de onun yaşadığını; ahlakı, maneviyatı, latifeyi ve nükteyi hayatın ayrılmaz parçası sayan büyük bir âlim ve müderris olduğunu göstermektedir. Mevlânâ ile Seyyid Mahmud Hayranî'nin çağdaşı olan Hoca'nın türbesinin daha sade olması ise sonraki dönemlerin sosyal ve siyasî şartlarıyla ilgilidir. Türklerin İslam'ı kabul etmelerinden sonra yaşadıkları büyük göçler, iskân mücadeleleri, İlhanlı, Moğol ve Bizans baskıları, Haçlı saldırıları ve bitmek bilmeyen yokluklar bu millete, o çağlarda adeta gülmeyi unutturmuştu. İşte Nasreddin Hoca böyle bir dönemde ortaya çıkmıştır. O, mizah mucidi değil; insanın zihnini ve ruhunu dinlendiren gülümseme ve gülmeyi kendi devrinde yeniden hayatın merkezine taşımıştır. Gülmeyi sırıtmak, tebessümü hafiflik sayan bir toplumda; latifesiyle gönülleri yumuşatmış, nüktesiyle zihinleri uyandırmış; insanlar ve gelecek nesiller arasına sevginin, saygının, hoşgörünün sıcaklığını taşımıştır. Belki de asırlardır Hoca'nın unutulmamasının sebebi budur. Çünkü insanlar sadece güldürenleri değil, güldürürken kendilerine insan olmayı yeniden hatırlatanları unutmazlar.